Monday, 18 July 2011


Έρημος-κάκτος-κρανίο αγελάδας
ή το εσωτερικό μας τοπίο
και ιδέες πάνω στην κρίση


Η γενική αναστάτωση και, ιδιαίτερα, ο γενικευμένος πεσιμισμός με κάνουν σχεδόν να θέλω να φωνάξω εκκωφαντικά στα αυτιά αυτών που τα εκφράζουν, "τόσο χάλια πια είναι η ζωή σου; Κι αν ναι, μήπως δεν φταίει η κρίση αλλά το γεγονός ότι έχεις στηρίξει την ευδαιμονία σου σε τόσα πολλά πράγματα που αν σου λείψουν είναι σαν να σου τραβάει κάποιος το χαλί κάτω από τα πόδια"; Βέβαια επειδή τελικά καταλήγω στο ότι το να κρίνω και να φωνάζω στους άλλους δεν βοηθάει ούτε εμένα σαν άτομο αλλά ούτε και τους άλλους, τελικά δεν το κάνω.


Γεγονός παραμένει όμως ότι στην πλειοψηφία μας αποτυγχάνουμε να δούμε την λούμπα στην οποία έχουμε πέσει. Τι εννοώ, αν πάρουμε τον άνθρωπο στην βάση του, θα δούμε ότι τα πράγματα τα οποία χρειάζεται για να επιβιώσει ως βιολογικός οργανισμός είναι το οξυγόνο η στέγη και η τροφή. Ας υποθέσουμε ότι αυτά καλύπτονται. (Δεν θα ασχοληθώ με τον εκκωφαντικό αντίλογο του αναγκαίου έναντι επιθυμητού, του ότι αυτό που κάνει την ζωή μας να αξίζει είναι το επιπλέον, ότι έτσι φυτοζωούμε κτλ κτλ. Δεν είναι της παρούσης). Σε κανέναν από τους ανθρώπους που έχω συναντήσει και μου έχουν γκρινιάξει πολύ πάνω στο ότι η ζωή τους είναι χάλια, δεν έλειπε κάτι από τα παραπάνω. Το πρώτο και εξαιρετικά απλό συμπέρασμα λοιπόν είναι, ότι όσο μεγάλη κι αν είναι η παρούσα κρίση, οι περισσότεροι άνθρωποι που είναι υγιείς και δεν χρειάζονται φαρμακευτική περίθαλψη ή καθημερινή φαρμακευτική υποστήριξη δεν απειλούνται με άμεση βιολογική εξαφάνιση. Επειδή δεν ζω στην Ουγκάντα, αλλά στην Αθήνα, θέλω να πιστεύω ότι ο αριθμός των ανθρώπων που δεν πάσχουν από κάποιο σοβαρό νόσημα (η αλλεργία στις αραχίδες ας πούμε, δεν είναι σοβαρό νόσημα) και έχουν καλυμμένες τις βασικές βιολογικές τους ανάγκες, είναι η πλειοψηφία.


Ο άνθρωπος σαφώς και δεν είναι μόνο σώμα χρειάζεται και μία υγιή συναισθηματική και πνευματική ζωή για να είναι καλά. Εδώ εδράζεται το πρόβλημα και η κρίση. Όχι στην οικονομική ανέχεια, όχι στην έλλειψη αγαθών, αλλά στην παντελή και ευδιάκριτη αδυναμία ορθής διαχείρισης του συναισθήματος και της νόησης του ανθρώπου και κατ’επέκταση της έκφρασής τους, από το ίδιο το άτομο. Ένας συναισθηματικά ισορροπημένος άνθρωπος αποδέχεται τον εαυτό του και βρίσκει την πληρότητα μέσα από την αρμονική συναναστροφή με άλλους ανθρώπους στο πλαίσιο της ανθρώπινης φυλής.


Η εξαπάτηση που έχει γίνει στην κοινωνία μας όσον αφορά τον τρόπο που ο άνθρωπος επιδιώκει την συναισθηματική ισορροπία και πληρότητα είναι ένα πραγματικό αριστούργημα νοσηρού ελέγχου και παράδοσης στον έλεγχο. Με κάθε διαθέσιμο μέσο, ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αφεθεί να οδηγηθεί στην συνήθεια του να μεταθέτει εκτός του το εργαλείο για την διαπραγμάτευση της συναισθηματικής του ισορροπίας και πληρότητας. Να είναι καλό παιδί, να είναι καλός μαθητής, καλός σύζυγος, καλός γονιός, να συνεργάζεται καλά, να φοράει ότι χρειάζεται, να μιλάει όπως πρέπει, να τρώει ότι πρέπει, να εργάζεται όπου πρέπει κ.ο.κ., βάσει εξωτερικών προτύπων που προωθούνται σαν να είναι η μόνη αλήθεια, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι παρά εφήμερα στάνταρ ή διαφορετικά, μόδες που αποκτούν σαρωτικές διαστάσεις, γιατί αλλιώς… Γιατί αλλιώς τι; Γιατί αλλιώς ένα εκατομμύριο άσχημα πράγματα μπορεί να συμβούν, πάντα σύμφωνα με το σενάριο. Στην πραγματικότητα όμως, γιατί αλλιώς, τίποτα. Γιατί…


…οι φίλοι που μας κάνουν παρέα για τα ρούχα μας ή το αυτοκίνητο μας, οι γονείς που μας αγαπούν γιατί εκπληρώσαμε όλα τους τα όνειρα και σφυρηλατηθήκαμε επακριβώς βάσει του καλουπιού που ετοίμασαν για εμάς, και ο σύντροφός μας που επιθυμεί να είναι μαζί μας γιατί έχουμε καταφέρει να εξομοιωθούμε πλήρως με το εξώφυλλο ενός περιοδικού ή τον ήρωα μιας ταινίας, ούτε μας αγαπάει πραγματικά, ούτε μπορεί στ’αλήθεια να μας προσφέρει κάτι παραπάνω από μία ψευδαίσθηση συναισθηματικής πληρότητας και ισορροπίας. Κι ούτε βέβαια μπορεί να μας αγαπήσει πραγματικά. Γιατί είναι και αυτός δέσμιος της ίδιας ιδέας της οποίας είναι προϊόν. Ψάχνει απλά το κομμάτι που θα ταιριάξει επακριβώς στην θέση που έχει δημιουργήσει στο μυαλό του ή στην ψυχή του με την βοήθεια του μάρκετινγκ, για να γεμίσει το δικό του κενό. Κι έτσι ποτέ δεν βλέπουμε ούτε τον εαυτό μας, αλλά ούτε και τους άλλους πραγματικά. Ο άνθρωπος βέβαια δεν είναι βιομηχανικό προϊόν, και είναι πολύ δύσκολο να φτάσει στην ομοιομορφία του τεχνητού προτύπου που προωθείται, έξω από τον χώρο της φαντασίας. Κι εκεί πια ξεκινούν οι εκατοντάδες ψυχολογικές διαταραχές για τις οποίες σίγουρα δεν είμαι η αρμοδιότερη για να μιλήσω. Δεν είναι λίγο τρομακτικό; Κι όμως ας σκεφτούμε, ότι αυτή ακριβώς είναι η κατάσταση μέσα στην οποία νιώθουμε/νιώθαμε ασφάλεια. Δεν σας λέω και τίποτα καινούριο. Απλώς, έχουμε ποτέ ουσιαστικά παρακολουθήσει τις επιδράσεις αυτού του μηχανισμού στην δική μας ζωή;


Εμείς, πλήρως ταυτισμένοι με ότι έχουμε και κάνουμε, είμαστε μονάχα μία εξαιρετικά ευάλωτη οντότητα η οποία θα έλεγα πως αντί να αυτοπροσδιορίζεται όπως νομίζω ότι αρμόζει σε κάθε άτομο, ετεροπροσδιορίζεται εσαεί. Δεν υπάρχει το είμαι η Ελένη, είμαι ο Νίκος, με χιλιάδες πιθανότητες να ανοίγονται μπροστά μου από τις οποίες μπορώ να επιλέξω και να διαμορφώσω την ζωή μου κατά βούληση, τελεία. Υπάρχει το είμαι η Ελένη, είμαι ο Νίκος που κάνει αυτό και έχει εκείνο κι αν μου τα πάρουν, δεν ξέρω ούτε τι θα κάνω, ούτε ποιός θα είμαι πια, γιατί δεν έχω ξανασχοληθεί ποτέ με το θέμα και μάλλον θα πέσω σε βαθιά κατάθλιψη, τελεία.


Πρώτα η προβολή της έδρας και του μέσου της συναισθηματικής ισορροπίας και πληρότητας εκτός του ατόμου μέσω της ταύτισης του ιδανικού και της ευτυχίας με ένα εξωτερικό πρότυπο (μέτρο σύγκρισης) που δεν είναι πραγματικό. Στη συνέχεια η υπονόμευση της συναισθηματικής μας ισορροπίας και αυτοαποδοχής μέσω της σύγκρισης με αυτό το πρότυπο. Τρίτον η υπόσχεση προσέγγισης αυτού του προτύπου μέσω "πραγμάτων". Τέταρτον η κατάρτιση μίας ιεραρχίας "αποδεκτότητας" και ισορροπίας/πληρότητας/ευτυχίας βάσει κατοχής και πάλι συγκεκριμένων "πραγμάτων". Αυτά. Πουθενά η αξιολόγηση του ατόμου βάσει του εαυτού του και των δυνατοτήτων του, πουθενά η ενθάρρυνση να γίνει απλώς η καλύτερη δυνατή εκδοχή του εαυτού του και να βρει την συναισθηματική του πληρότητα και ισορροπία από την πραγμάτωση του μοναδικού του δυναμικού, με δικό του τρόπο μέσα στο πλαίσιο της φυλής. Απλώς δεν υπάρχει.


Κι εκεί φυσικά πια, καταλαβαίνω τον πανικό μας. Γιατί είμαστε σαν ένα βρέφος/παιδί που έχει συσσωρεύσει πάνω του ότι σύμβολο ενηλικίωσης, εξουσίας και θεωρητικής δύναμης βρήκε μπροστά του, και το παίζει ενήλικας ακόμη και στον εαυτό του, και μόλις απογυμνώθηκε από ότι το έκανε αποδεκτό και στον εαυτό του αλλά και στον επίπλαστο κόσμο των ενηλίκων που κι αυτός φαίνεται πια να καταρρέει. Και τώρα το κουτοπόνηρο παιδί δεν μπορεί πλέον ούτε να κρυφτεί αλλά ούτε και να κρατηθεί από κάπου. Δεν ξέρει τα πάντα για τα πάντα, δεν τα κάνει όλα και συμφέρει, δεν είναι έξτρα, σούπερ-ντούπερ, γουάου επιτυχημένος με ζωή σαν διαφήμιση και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να κρύψει τα αχανή κενά του που το κάνουν να μη νιώθει καθόλου, μα καθόλου καλά με την πάρτη του.


Νομίζω ότι όλη αυτή η γκρίνια για την κρίση/παρούσα κατάσταση κτλ. δεν απορρέει τόσο από την πραγματική υλική δυσχέρεια (ειλικρινά δεν έχω καμία διάθεση να αμφισβητήσω ότι οι εξωτερικές συνθήκες όντως δυσχεραίνουν) όσο από την εσωτερική πενία και την εσωτερική αδυναμία. Από την σκληρή συνειδητοποίηση ότι, ας μου συγχωρεθεί η έκφραση, τα μεταξωτά βρακιά, τελικά θέλουν κι επιδέξιους κώλους. Ότι μόνο ο άνθρωπος ο οποίος έχει εργαστεί συνειδητά πάνω στον εαυτό του και τις πράξεις του, ο οποίος συνειδητά παίρνει τις αποφάσεις του, ο οποίος συνειδητά επωμίζεται το ρίσκο και την ευθύνη τους, μπορεί και έχει την δύναμη, να αντιμετωπίσει και να μάθει από την αποτυχία, αλλά και να ευχαριστηθεί και την επιτυχία χωρίς να νιώθει την ανάγκη να την επιβεβαιώνει μέσα από διαρκείς συγκρίσεις. Και ότι αυτό δεν γίνεται από την μία μέρα στην άλλη, ότι είναι έργο ζωής. Δεν μιλάω για τον επαγγελματικό στίβο. Μιλάω για τον στίβο της εξέλιξης του ατόμου και συνεπώς των κοινωνιών των απαρτιζόμενων από άτομα. Το άτομο μπορεί να είναι ρακοσυλλέκτης ή μεγαλοεπιχειρηματίας. Σημασία δεν έχει τι κάνει. Σημασία έχει πως το κάνει και πως νιώθει για αυτό. Να τονίσω εδώ το σημείο που προανέφερα, ότι για την συναισθηματική ισορροπία χρειάζεται εν τέλει ο άνθρωπος να λειτουργήσει αρμονικά στο πλαίσιο ας πούμε της ανθρώπινης φυλής, "no man is an island". Όταν πάρω συνειδητά την απόφαση, το ρίσκο και την ευθύνη, να εξολοθρεύσω άλλους ή να προάγω τον εαυτό μου σε βάρος άλλων, δεν επιδεικνύω συναισθηματική πρόοδο, επιδεικνύω συναισθηματική πώρωση και απλώς και πάλι επιδιώκω ένα από τα «διακριτικά» μπαλώματα που ανέφερα παραπάνω.


Μετά έχουμε και το αίσθημα αδυναμίας, μοναξιάς, ανημπορίας. Ας καταλάβουμε ότι και αυτό είναι προϊόν της ίδιας ακριβώς διαδικασίας. Της πάρα πολύ συστηματοποιημένης προσπάθειας για να πειστεί το άτομο ότι δεν μπορεί να υπάρξει έξω από ένα συγκεκριμένο πρότυπο ζωής. Το επιχείρημα μου είναι πολύ απλό: όσο πιο πίσω πάμε στον χρόνο έχουμε ωραιότατα παραδείγματα του ίδιου ανθρώπου (ο άνθρωπος έχει αλλάξει βιολογικά ελάχιστα, κι αν έχει αλλάξει σε κάτι, είναι ότι σίγουρα έχει γίνει ανθεκτικότερος σαν οργανισμός γιατί ζει σε πολύ πιο μολυσμένο περιβάλλον και βάλλεται καθημερινά από ακτινοβολίες πολύ ισχυρότερες όσο προχωράμε μπροστά στο χρόνο) που επιβιώνει ωραιότατα με ολοένα και λιγότερα «πράγματα» που η απώλεια τους σήμερα αρκεί για να μας σερβίρει τα πρώτα στάδια μιας κατάθλιψης. Θα μου πείτε ότι πρόκειται για πισωγύρισμα. Ωραία. Τότε θα χρησιμοποιήσω ως παράδειγμα, τα 2/3 του πλανήτη σήμερα. Αυτό δεν είναι πισωγύρισμα.


Πισωγύρισμα είναι, το έτος 2011, να νομίζουμε ότι στον πλανήτη μας, που όμως αλωνίζουμε πίσω μπρος γρηγορότατα με τα ωραιότατα αεροπλάνα μας, υπάρχουν στεγανά. Ότι η δική μας μικρή ευδαιμονία, της μικρής ζωής μας, μπορεί να συνυπάρχει με την απόλυτη στέρηση που βιώνει τουλάχιστον το μισό του πλανήτη. Και αφέλεια είναι το να πιστεύουμε ότι είμαστε και άξιοι λύπησης και έχουμε δικαίωμα στην γκρίνια, επειδή έχουμε καταφέρει να χάσουμε τόσο την ουσία, ώστε να γίνουμε τόσο κενοί και άσκοποι εσωτερικά που η απομάκρυνση και μόνο των εξωτερικών «διακριτικών» μας να πανικοβάλλει τις απειροελάχιστες προσωπικότητες που καταλήξαμε να έχουμε.


Η κρίση, είναι απλά το καμπανάκι μας για την αλλαγή. Μας φέρνει αντιμέτωπους αν όχι απολύτως υλικά, τουλάχιστον συναισθηματικά, με την κατάσταση της στέρησης και της απώλειας κι έτσι μας εξισώνει με τα 2/3 του παγκόσμιου πληθυσμού. Αντί να ψηλαφίζουμε την καινούρια μας Louis Vuitton μας αναγκάζει να ψηλαφίσουμε το εσωτερικό κενό μας. Αντί να κατηγορούμε τους άλλους που μας έφεραν σε αυτό το σημείο, μας αναγκάζει να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας που μας επέτρεψε να οδηγηθούμε σε αυτό το σημείο. Και να συνειδητοποιήσουμε τι είμαστε και για τι είμαστε ικανοί έξω από τα Cayen μας, χωρίς τα Manolo μας, μακριά από τους τεμενάδες του λιγούρη φοροφυγά μπουζουκτσή που ταΐζουμε χρόνια και χρόνια για λίγη ακόμη επίπλαστή επιβεβαίωση, και χωρίς την ευκολία των «γνωστών» για να καλύπτουν τελευταία στιγμή και με το αζημίωτο την κάθε ανευθυνότητά μας. Και πολύ καλά μας κάνει :)